Komisja Europejska opublikowała wstępne ustalenia prowadzonego od 2024 r. postępowania wobec spółki Meta – właściciela Facebooka i Instagrama. Zdaniem Komisji sposób projektowania obu platform może naruszać przepisy Aktu o usługach cyfrowych (Digital Services Act – DSA), ponieważ wykorzystuje rozwiązania sprzyjające kompulsywnemu korzystaniu z serwisów oraz nie zapewnia wystarczającej ochrony użytkowników, w szczególności dzieci i młodzieży.
Postępowanie dotyczy przede wszystkim tzw. uzależniającego projektowania (ang. addictive design). Komisja wskazuje, że Facebook i Instagram wykorzystują mechanizmy, których celem jest jak najdłuższe utrzymanie uwagi użytkownika.
Chodzi m.in. o nieskończone przewijanie treści (infinite scroll), automatyczne odtwarzanie materiałów wideo (autoplay), częste powiadomienia push oraz silnie spersonalizowane systemy rekomendacji treści. Według Komisji rozwiązania te mogą prowadzić do nadmiernego korzystania z platform, ograniczać świadomą kontrolę czasu spędzanego online oraz negatywnie wpływać na dobrostan psychiczny i fizyczny użytkowników.
Szczególny niepokój Komisji budzi wpływ tych mechanizmów na osoby małoletnie. W ocenie organów unijnych Meta nie przeprowadziła odpowiednio rzetelnej analizy ryzyka wynikającego z funkcjonowania swoich platform, mimo że DSA nakłada na największe platformy internetowe obowiązek identyfikowania i ograniczania zagrożeń systemowych. Dotyczy to m.in. ryzyka związanego z ochroną zdrowia psychicznego, bezpieczeństwem dzieci oraz wykorzystywaniem ich naturalnej podatności na wpływ algorytmów rekomendacyjnych.
Komisja zwraca uwagę, że Meta nie uwzględniła w wystarczającym stopniu wpływu takich funkcji jak rekomendacje oparte na zachowaniu użytkownika, automatyczne odtwarzanie czy niekończący się strumień nowych treści. Według ustaleń dochodzenia rozwiązania te mogą prowadzić do przełączania użytkowników w swoisty „tryb autopilota„, zachęcając do wielogodzinnego korzystania z serwisów bez świadomej kontroli czasu. Komisja wskazuje również, że Meta dysponowała danymi dotyczącymi korzystania z platform przez osoby niepełnoletnie, w tym aktywności nocnej, jednak informacje te nie zostały odpowiednio uwzględnione podczas oceny ryzyka.
Zastrzeżenia dotyczą także środków ograniczających ryzyko stosowanych przez spółkę. Komisja uznała, że dostępne narzędzia do zarządzania czasem ekranowym, nawet te domyślnie włączane dla nastolatków, można łatwo wyłączyć lub pominąć, przez co ich skuteczność jest ograniczona. Krytycznie oceniono również system kontroli rodzicielskiej, który – zdaniem Komisji – wymaga od rodziców dużej wiedzy technicznej i aktywnego zaangażowania, aby mógł realnie chronić dzieci przed negatywnymi skutkami korzystania z platform. Również działania edukacyjne, takie jak odsyłanie użytkowników do materiałów dotyczących zdrowia psychicznego, nie zostały uznane za wystarczające w kontekście ograniczania ryzyka wynikającego z samej konstrukcji serwisów.
W świetle przedstawionych ustaleń Komisja uważa, że Meta powinna wprowadzić istotne zmiany w sposobie działania Facebooka i Instagrama. Wśród rozważanych rozwiązań znajdują się m.in. wyłączenie domyślnie funkcji takich jak automatyczne odtwarzanie materiałów i nieskończone przewijanie, wdrożenie skuteczniejszych mechanizmów przypominających o czasie spędzanym przed ekranem oraz ograniczenie wpływu algorytmów nastawionych przede wszystkim na maksymalizację zaangażowania użytkowników.
Obecne stanowisko Komisji ma charakter wstępny i nie oznacza jeszcze stwierdzenia naruszenia prawa. Meta ma prawo zapoznać się z materiałem dowodowym zgromadzonym podczas postępowania oraz przedstawić swoje stanowisko. Równolegle konsultowane są również opinie z Europejską Radą ds. Usług Cyfrowych. Dopiero po zakończeniu całego postępowania Komisja podejmie ostateczną decyzję. Jeżeli zarzuty zostaną potwierdzone, przedsiębiorstwu może grozić kara finansowa w wysokości do 6% całkowitego rocznego światowego obrotu.
Obecne ustalenia są kolejnym etapem formalnego postępowania wszczętego przez Komisję Europejską 16 maja 2024 r. Już wtedy Komisja wyraziła obawy dotyczące zgodności Facebooka i Instagrama z przepisami DSA w zakresie ochrony małoletnich. Dochodzenie objęło między innymi ocenę, czy projekt interfejsów oraz działanie algorytmów rekomendacji mogą wykorzystywać brak doświadczenia dzieci i młodzieży oraz sprzyjać powstawaniu zachowań o charakterze uzależniającym. Badane są również rozwiązania dotyczące weryfikacji wieku użytkowników, skuteczność domyślnych ustawień prywatności dla osób niepełnoletnich oraz środki ograniczające dostęp dzieci do treści nieodpowiednich dla ich wieku.
Postępowanie prowadzone przez Komisję jest jednym z pierwszych tak szeroko zakrojonych testów praktycznego stosowania Aktu o usługach cyfrowych wobec największych platform internetowych. Facebook i Instagram zostały uznane za bardzo duże platformy internetowe (Very Large Online Platforms – VLOPs), ponieważ korzysta z nich ponad 45 milionów użytkowników miesięcznie w Unii Europejskiej. Oznacza to, że podlegają one najbardziej rygorystycznym obowiązkom przewidzianym przez DSA, obejmującym m.in. regularne oceny ryzyka systemowego, wdrażanie skutecznych środków ograniczających zagrożenia oraz zapewnienie większej przejrzystości działania algorytmów.
Akt o usługach cyfrowych (Digital Services Act) obowiązuje w całej Unii Europejskiej od 17 lutego 2024 r. i stanowi jeden z najważniejszych elementów unijnej polityki regulującej przestrzeń cyfrową. Jego celem jest zwiększenie bezpieczeństwa użytkowników Internetu, skuteczniejsza ochrona praw podstawowych, większa przejrzystość działania platform internetowych oraz ograniczenie ryzyk związanych z nielegalnymi treściami, dezinformacją i projektowaniem usług w sposób mogący negatywnie wpływać na zdrowie psychiczne użytkowników. DSA wprowadza również szczególne gwarancje dla dzieci i młodzieży, zakazuje stosowania tzw. dark patterns, wzmacnia przejrzystość reklam internetowych oraz daje użytkownikom większą kontrolę nad sposobem działania systemów rekomendacji treści.
Sprawa Meta pokazuje, że przepisy DSA nie ograniczają się wyłącznie do zwalczania nielegalnych treści w Internecie. Obejmują one także sposób projektowania platform cyfrowych oraz odpowiedzialność największych dostawców usług za wpływ ich produktów na społeczeństwo, w tym na zdrowie psychiczne i bezpieczeństwo najmłodszych użytkowników. Ostateczne rozstrzygnięcie Komisji może stać się jednym z najważniejszych precedensów w egzekwowaniu nowych europejskich regulacji dotyczących usług cyfrowych.
Więcej:
Commission preliminarily finds the addictive design of Instagram and Facebook in breach of the Digital Services Act: https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_26_1579
Commission opens formal proceedings against Meta under the Digital Services Act related to the protection of minors on Facebook and Instagram:
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/pl/ip_24_2664
DSA:
https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/digital-services-act
